Το γερμανικό Πανεπιστήμιο και η διαδικασία της Μπολόνια


Παρά την πολυετή ακινησία του φοιτητικού κινήματος, η ασφυκτική κατάσταση που διαμορφώνεται στη Γερμανία από τις περικοπές, την εντατικοποίηση και την ανασφάλεια όσον αφορά την εργασιακή προοπτική, αλλά και οι κινητοποιήσεις των τελευταίων ετών που αποτέλεσαν ένα πρώτο βήμα, κάνουν πιθανό το ενδεχόμενο η γερμανική νεολαία να μας εκπλήξει θετικά στο προσεχές διάστημα

Των Γιάννου Γιαννόπουλου και Μαριαλένας Καραμπάτσου

H κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα η τριτοβάθμια εκπαίδευση στη Γερμανία έχει ιδιαίτερη σημασία. Κι αυτό, διότι συμπυκνώνει μια διαδικασία μετάβασης, από το παραδοσιακό σύστημα της Κεντρικής Ευρώπης, με τις ενιαίες σπουδές (αυτό δηλαδή που υπάρχει και στην Ελλάδα), σε ένα άλλο υπόδειγμα: αυτό που επιτάσσει η διαδικασία της Μπολόνια.

Έπειτα από μια μακρά περίοδο, κατά την οποία τα πανεπιστήμια έδιναν στους φοιτητές τη δυνατότητα να επιλέξουν ποιο από τα δύο συστήματα θα ακολουθήσουν (και με τη μεγάλη πλειοψηφία των γηγενών να επιλέγουν την κλασική δομή), σήμερα, που η διαδικασία της Μπολόνια εφαρμόζεται με ελάχιστες εξαιρέσεις, είναι ζήτημα χρόνου η μετάβαση στο νέο σύστημα με τους δύο κύκλους σπουδών (bachelor-master) χωρίς δυνατότητα άλλης επιλογής. Οι πρώτες γενιές αποφοίτων bachelor βγαίνουν μαζικά στην αγορά εργασίας, καθώς πολλοί δεν έχουν τη δυνατότητα να συνεχίσουν στα master και έχουν μπροστά τους ένα δυσοίωνο μέλλον. Έχει καταστεί σαφές ότι όσοι αποκλείονται, λόγω κυρίως του περιορισμένου αριθμού των θέσεων στα master, έχουν λιγότερα δικαιώματα από τους συναδέλφους τους, ενώ δυσχεραίνεται συνολικά η επαγγελματική τους προοπτική, καθώς θεωρούνται και ανεπαρκώς καταρτισμένοι.
Όσον αφορά τις ίδιες τις σπουδές, με το νέο σύστημα οι ρυθμοί είναι εξαιρετικά πιο εντατικοί. Η συμπίεση πολλών μαθημάτων και της διπλωματικής εργασίας στα τρία χρόνια είναι ακατόρθωτη για τη συντριπτική πλειοψηφία. Έχει καθιερωθεί σύστημα απουσιών, το οποίο δεν υπήρχε. Ταυτόχρονα έχουν τεθεί όρια χρόνου φοίτησης, επιτρέπεται συγκεκριμένος αριθμός αποτυχημένων εξετάσεων, τόσο ανά μάθημα όσο και συνολικά, ενώ ένα ιδιότυπο point system επηρεάζει τη βαθμολογία ανάλογα με τον αριθμό των αποτυχιών. Ακόμα και η μηχανοργάνωση σε πολλές περιπτώσεις επιτείνει την εντατικοποίηση, καθώς θέτει ασφυκτικούς περιορισμούς και προθεσμίες στους φοιτητές.

Υπάρχουν βέβαια αποκλίσεις που οφείλονται σε τοπικές νίκες και παρεμβάσεις των φοιτητών ή σε διαφοροποιήσεις ανά πανεπιστήμιο και κρατίδιο. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η μη εφαρμογή του προαναφερθέντος point system στα πανεπιστήμια του Βερολίνου, αν και αυτό είχε ενταχθεί στους εσωτερικούς κανονισμούς. Ένα άλλο είναι η μη εφαρμογή του συστήματος των απουσιών, το οποίο σε κάποια κρατίδια αποκρούστηκε, ενώ σε άλλα διεκδικείται η μη εφαρμογή του, καθώς αντίκειται στα τοπικά συντάγματα.

Η αδυναμία των φοιτητών να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις των ρυθμών σπουδών έχει οδηγήσει μερίδα καθηγητών σε σκέψεις για την καθιέρωση 4ετών bachelor. Η σκέψη δεν εκλαμβάνεται από όλους ως θετική, διότι μια τέτοια ρύθμιση θα αποσυμπίεζε μεν μια κατάσταση με εξοντωτικούς ρυθμούς σπουδών, θα αποτελούσε ωστόσο ένα επιπλέον βήμα προς την παγίωση της νέας κατάστασης.

Από την άλλη πλευρά, εκπρόσωποι των επιχειρήσεων εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για την ανεπαρκή εκπαίδευση των αποφοίτων bachelor, οι οποίοι φαίνονται ανέτοιμοι για την αγορά εργασίας, παρά τη διαρκή προσήλωση της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης στις ανάγκες της αγοράς. Η πρότασή τους δεν είναι η επαναφορά του παλιού συστήματος, αλλά η ενσωμάτωση και πρακτικής άσκησης στα τρία χρόνια του πρώτου κύκλου των σπουδών!

Η σύνδεση των πανεπιστημίων με τις επιχειρήσεις είναι ούτως ή άλλως εμφανής – και ασφυκτική. Δεν είναι απλώς οι χρηματοδοτήσεις και οι χορηγίες, ακόμα και πάνω στις φοιτητικές ταυτότητες. Τα προγράμματα σπουδών διολισθαίνουν διαρκώς προς τις εμπορικές εφαρμογές, ακόμα και σε περιπτώσεις όπου έχουν ξεκινήσει από γενικότερες ερευνητικές βάσεις. Στα τεχνικά πανεπιστήμια, σχεδόν όλοι όσοι δεν κατευθύνονται προς την εκπόνηση διδακτορικής διατριβής μετά το master γράφουν τις διπλωματικές τους σε εταιρίες, ενώ υπάρχουν ακόμα και περιπτώσεις εξαμηνιαίων εργασιών οι οποίες παραγγέλλονται και εποπτεύονται από επιχειρήσεις, στο τέλος δε, παρουσιάζονται στα γραφεία τους.

Η εφαρμογή της ευρωπαϊκής πολιτικής για την εκπαίδευση συνδυάζεται με τις πολιτικές λιτότητας που ακολουθεί το γερμανικό κράτος τα τελευταία χρόνια, και οι οποίες συρρικνώνουν τους πόρους για την εκπαίδευση ως τμήμα του κοινωνικού κράτους. Με την κατάργηση του τελευταίου (13ου στο γερμανικό σύστημα) σχολικού έτους και την κατάργηση της στρατιωτική θητείας, υπάρχουν πια υπερδιπλάσιοι υποψήφιοι για θέσεις σπουδών στα γερμανικά πανεπιστήμια, τα οποία ωστόσο πρέπει να αντεπεξέλθουν με μικρότερες χρηματοδοτήσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό οδηγεί σε ακόμα πιο ακραίες επιλογές, όπως η πρόβλεψη για την περαίωση του bachelor σε 2,5 χρόνια για όσους έχουν αποφοιτήσει από 13χρoνo σχολείο (π.χ. Πολυτεχνείο του Μονάχου).

Το φοιτητικό κίνημα

Ενώ συμβαίνουν αυτά, το φοιτητικό κίνημα της Γερμανίας βρίσκεται σε μια κατάσταση δομικά προβληματική. Οι σύλλογοι σε όλα τα ιδρύματα είναι ενιαίοι και εκπροσωπούν πολλές χιλιάδες φοιτητών, ενώ σε πολλά πανεπιστήμια οι εκλογές γίνονται με ενιαίες λίστες και οι παρατάξεις είναι ανύπαρκτες. Οι φοιτητές έχουν λόγο στη διοίκηση των πανεπιστημίων μόνο σε ό,τι αφορά τη βελτίωση της διδασκαλίας ή την εξέλιξη των καθηγητών και λιγότερο επί διαρθρωτικών ζητημάτων. Παρόλα αυτά, μέσω της συμμετοχής στη συνδιοίκηση των πανεπιστημίων έχουν καταγραφεί επιμέρους νίκες, κυρίως όσον αφορά την εντατικοποίηση των ρυθμών σπουδών, ενώ έχουν κατακτηθεί και συνδικαλιστικές ελευθερίες, όπως η μη καταχώρηση απουσιών λόγω συμμετοχής σε συνέλευση.

Χαρακτηριστικά της κατάστασης, ειδικά εκεί όπου το φοιτητικό κίνημα είναι ανενεργό, είναι τα μηνύματα καλωσορίσματος των νέων φοιτητών. Στο Πολυτεχνείο του Μονάχου, για παράδειγμα, οι φοιτητές καλούνται να συμμετάσχουν στην οργάνωση πάρτυ, ενώ για τη χρηστή διαχείριση των εσόδων (από τα δίδακτρα…) ως πιο σημαντικό ζήτημα αναδεικνύεται η διεκδίκηση εξαμηνιαίου εισιτηρίου.

Κοντά σε αυτά, υπάρχουν και αντικειμενικά εμπόδια για τη συμμετοχή. Στα μεγάλα πανεπιστήμια, και ειδικά στις θετικές σπουδές, υπάρχουν πολλά αγγλόφωνα τμήματα (τα περισσότερα στο επίπεδο των master), στα οποία φοιτούν πολλοί ξένοι φοιτητές, κάποιοι από τους οποίους δεν γνωρίζουν καν γερμανικά. Κατά συνέπεια, οι ίδιοι δεν μπορούν να αντιληφθούν τους εαυτούς τους ως τμήμα ενός φοιτητικού σώματος, πόσω μάλλον να ενδιαφερθούν για τα κοινά του συμφέροντα.

Το Δίκτυο Bildungsstreik

Παρόλα αυτά, τα τελευταία δύο χρόνια και έπειτα από χρόνια ακινησίας, κάτι κινείται στα γερμανικά πανεπιστήμια. Το 2009 συγκροτήθηκε ένα δίκτυο, το Bildungsstreik (εκπαιδευτική απεργία), το οποίο αφορούσε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, είχε ωστόσο ως αιχμή του δόρατος και βασική συνιστώσα τους φοιτητές. Το δίκτυο συσπείρωνε από νεολαίες κομμάτων και συνδικάτων μέχρι ενώσεις γονέων, με  προμετωπίδα την αποτροπή των ιδιωτικοποιήσεων και της επιβολής διδάκτρων. Προσπαθούσε ωστόσο να συνδεθεί με τις γενικότερες αναδιαρθρώσεις και δήλωνε ότι εμπνέεται από τους αγώνες στο Μεξικό, την Ισπανία, την Ιταλία, τη Γαλλία και την Ελλάδα.

Ζητώντας την ανακοπή της διαρκούς εντατικοποίησης των ρυθμών σπουδών, την άρση όλων των φραγμών – οικονομικών και εξεταστικών – στην εκπαίδευση, την ανεξαρτησία από τις επιχειρήσεις, την αυτονομία και τον εκδημοκρατισμό της λειτουργίας των ιδρυμάτων, κατόρθωσε να κινητοποιήσει χιλιάδες κόσμου σε 100 πόλεις της Γερμανίας τον Ιούνιο του 2009. Στις επιτυχίες του κινήματος θα πρέπει να συγκαταλεχθεί και η συμβολή στην  κατάργηση των διδάκτρων σε 4 κρατίδια, καθώς και στην επικείμενη κατάργησή τους και στο κρατίδιο της Βάδης- Βυρτεμβέργης. Παρά τις επιτυχίες του, η δράση του δικτύου συνεχίζεται σήμερα μόνο με συναντήσεις μεταξύ των συνιστωσών του και ενεργών πολιτικά φοιτητών.

Με αφορμή την Σύνοδο Κορυφής των Ευρωπαίων Υπουργών Παιδείας 10 χρόνια μετά την υπογραφή της συνθήκης της Μπολόνια, υπήρξαν κινητοποιήσεις και καταλήψεις σε πολλά πανεπιστήμια της Γερμανίας, σε μεγάλο βαθμό και λόγω των μεγάλων κινητοποιήσεων στην Αυστρία την ίδια περίοδο. Το πιο συνειδητό τμήμα του κινήματος ήταν όσοι προέρχονταν από το Bildungsstreik. Μολονότι η προετοιμασία δεν ήταν αντίστοιχη, σε αρκετές πόλεις το κίνημα είχε αξιοσημείωτη διάρκεια. Σε πολλά πανεπιστήμια οι φοιτητές προέβησαν σε καταλήψεις κεντρικών αμφιθεάτρων, έστω κι αν στα κατειλημμένα αμφιθέατρα η πανεπιστημιακή καθημερινότητα συνεχιζόταν κανονικά. Τα αιτήματα κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα: κατάργηση των απουσιών, άνοιγμα των master σε όλους, αντιστροφή της εντατικοποίησης των ρυθμών σπουδών, ανάσχεση της τάσης υπερεξειδίκευσης των προγραμμάτων, αποκλειστική χρηματοδότηση από το κράτος, ανεξαρτησία της έρευνας και αύξηση της φοιτητικής συμμετοχής στη συνδιοίκηση.

Έπειτα από ένα διάστημα, και λόγω της απουσίας χρονικού ορόσημου που θα όριζε κάποιο «κόμβο» για τις κινητοποιήσεις, η μαζικότητα άρχισε να φθίνει. Σε αυτό πιθανότατα συνέτεινε και η απουσία ιεράρχησης των αιτημάτων, η οποία έγινε και ζήτημα αντιπαράθεσης εντός του κινήματος. Πρόκειται για ένα είδος αντιπαράθεσης που έχουμε συναντήσει και στο ελληνικό φοιτητικό κίνημα, αλλά εν προκειμένω με στρεβλό τρόπο. Από τη μια πλευρά βρίσκονταν όσοι θεωρούσαν ότι πρέπει να μιλούν μόνο για τα φοιτητικά αιτήματα, αρνούμενοι κάθε άλλη πολιτική γενίκευση, όπως και τη θεώρηση του κινήματος ως συνέχειας του «πολιτικοποιημένου» Bildungsstreik. Από την άλλη βρίσκονταν όσοι υποστήριζαν μια γενικόλογη αντικαπιταλιστική ρητορεία, αγνοώντας τη σημασία αιτημάτων αιχμής που θα μπορούσαν να συσπειρώσουν περισσότερο κόσμο. Η αδυναμία άρθρωσης αιτημάτων με συγκροτημένο τρόπο έφτασε στο σημείο, σε ορισμένες περιπτώσεις, το αίτημα για κατάργηση των απουσιολογίων να «καταχωνιάζεται» στα ψιλά γράμματα των αιτημάτων, ώστε να μην κατηγορηθούν οι φοιτητές ως τεμπέληδες.

Από την άλλη πλευρά, δεν μπορεί να παραγνωρίσει κανείς τα θετικά που προέκυψαν μέσα από αυτή τη διαδικασία. Πρώτη φορά ίσως μετά τη συνθήκη της Μπολόνια οι αναδιαρθρώσεις έπαψαν να θεωρούνται αυτονόητες. Ταυτόχρονα, εξαιτίας ίσως και της ανυπαρξίας σκληρών συγκρούσεων εντός του κινήματος, έγινε δυνατή η αποκέντρωση της λειτουργίας των καταλήψεων, έστω και ως απλών σημείων οργάνωσης του αγώνα, ενώ σημαντική ήταν και η επιρροή της φεμινιστικής οπτικής η οποία σε κάποιες συνελεύσεις οδήγησε στην καθιέρωση εναλλαγής στους ομιλητές. Ορισμένοι ορθώς διείδαν ότι, ελλείψει  άμεσων χρονικών οροσήμων, θα έπρεπε το κίνημα να διαμορφώσει έναν δημόσιο χώρο εντός των πανεπιστημίων ώστε να συζητούν και να οργανώνονται όσοι το επιθυμούν, διαδραματίζοντας το ρόλο που έχουν στην Ελλάδα οι  γενικές συνελεύσεις και η αριστερά σε περιόδους νηνεμίας. Η αντίληψη αυτή, ωστόσο, δεν κατέστη ηγεμονική.

Τι συμβαίνει σήμερα

Παρά τα προβλήματα και τις αδυναμίες, οι κινητοποιήσεις της περασμένης διετίας παραμένουν ως παρακαταθήκες, σε μια κατάσταση που διαμορφώνεται εκρηκτική στα γερμανικά πανεπιστήμια, εξαιτίας της εδραίωσης των bachelor και των περικοπών. Μετά την πτώση του κεντροδεξιού συνασπισμού στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, προβλέπεται η κατάργηση των διδάκτρων και σε αυτό το κρατίδιο. Η εξέλιξη αυτή κάνει το αίτημα για κατάργηση των διδάκτρων επίκαιρο ξανά και στα κρατίδια της Βαυαρίας και της Κάτω Σαξονίας, στα οποία κατοικεί το ¼ του πληθυσμού της Γερμανίας και τα οποία διοικούνται από συνασπισμούς αντίστοιχους με αυτόν της κυβέρνησης Μέρκελ. Ήδη οι φοιτητικοί σύλλογοι της Βαυαρίας – παρότι απεκδύονται κάθε ιδεολογικό χαρακτήρα του αιτήματός τους – ζήτησαν με ανοιχτή επιστολή προς την πολιτική ηγεσία του κρατιδίου την κατάργηση των διδάκτρων, υπενθυμίζοντας τις επερχόμενες τοπικές εκλογές.

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι το 2010 η ένωση για τη Γερμανική γλώσσα ανέδειξε τη λέξη οργισμένος πολίτης (Wutbürger) σε λέξη της χρονιάς, τονίζοντας ότι οι πολίτες πλέον δεν δέχονται τις αποφάσεις που παίρνονται ερήμην τους και κόντρα στα συμφέροντά τους. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα, το κίνημα για το σιδηροδρομικό σταθμό της Στουτγκάρδης (περισσότερα μπορείτε να διαβάσετε εδώ), το οποίο επηρέασε και το εκλογικό αποτέλεσμα στην περιοχή. Μια από τις μεγαλύτερες γερμανικές εφημερίδες, η “Welt“, προβλέπει ότι το 2011 θα είναι η χρονιά του οργισμένου φοιτητή (Wutstudent), λόγω της αδυναμίας εξασφάλισης θέσεων master στους απόφοιτους bachelor ακόμα και στους φοιτητές που προέρχονται από το ίδιο πανεπιστήμιο. Στις αιτίες αυτής της οργής η ίδια αναγνωρίζει και τα προβλήματα ένταξης στην αγορά εργασίας, μιλώντας για τη «γενιά της Μπολόνια».

Οι περικοπές οδηγούν σε λιγότερες θέσεις, ειδικά στα master, πολύ δε περισσότερο αν αναλογιστεί κανείς τον φετινό υπερδιπλασιασμό των αποφοίτων λυκείου. Την ίδια στιγμή, τα πανεπιστήμια καλούνται να καλύψουν μεγάλους λογαριασμούς και η πολιτεία, στην περίπτωση της Βαυαρίας, τους ζητάει να αξιοποιήσουν τα αποθεματικά τους ώστε να μην χαθεί η πολιτική στήριξη στη βούλησή της να αυξήσει τα δίδακτρα την ερχόμενη περίοδο! Για το λόγο αυτό, εξάλλου, προβλέπεται και η δημιουργία μάστερ για εργαζόμενους, ενώ σχεδιάζεται η αλλαγή του νομοθετικού πλαισίου, ώστε εκτός από  «συνεισφορές» (Beiträge) που προέβλεπε ως τώρα, στο εξής να επιτρέπει και τα δίδακτρα (Gebühren).

Ήδη στις διαδηλώσεις της 17ης Νοέμβρη ενάντια στα γενικότερα μέτρα η φοιτητική συμμετοχή ήταν εμφανής, ειδικότερα στις περιοχές που η φοιτητική αριστερά έχει ισχυρή παρέμβαση. Επιπλέον έχουν αρχίσει να γίνονται συνελεύσεις για το ζήτημα των διδάκτρων όπου αυτό τίθεται. Ως προς την πολιτικοποίηση του κινήματος, από την αρχή της χρονιάς ψηλότερα στην ατζέντα των νεολαιίστικων αγώνων βρίσκονται ο αντιφασισμός και τα οικολογικά κινήματα με έμφαση στα πυρηνικά, πριν ακόμα τα γεγονότα στη Φουκουσίμα.

Παρά λοιπόν την πολυετή ακινησία του φοιτητικού κινήματος, αφ΄ενός η ασφυκτική κατάσταση που διαμορφώνεται στη Γερμανία από τις περικοπές, την εντατικοποίηση και την ανασφάλεια όσον αφορά την εργασιακή προοπτική και, αφ΄ετέρου, οι κινητοποιήσεις των τελευταίων ετών που αποτέλεσαν ένα πρώτο βήμα, κάνουν πιθανό το ενδεχόμενο η γερμανική νεολαία να μας εκπλήξει θετικά στο προσεχές διάστημα.

ΠΗΓΗ: Red NoteBook


Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s